Glossari: IA e la Svizra

Quest glossari declera tut ils terms tecnics e las scursanidas che vegnan duvrads en il sectur IA e la Svizra.

Glossari

Term	Explicaziun
AGI	Artificial General Intelligence — intelligenza artifiziala generala; in sistem d'IA ch'è abel da mastrigar mintga incumbensa intellectuala a nivel uman. N'exista anc betg.
AHV	Assicuranza da vegliadira e survivents — la previdenza da vegliadira statalaobbligatoria da la Svizra (1. pilastra). Periclitada gravamain tras la perdita da plazzas da lavur pervia da l'IA.
ALV	Assicuranza cunter la dischoccupaziun — assicuranza sociala che protegia ils lavurants en cas da dischoccupaziun.
BFS	Uffizi federal da statistica — producescha las statisticas demograficas, economicas e socialas da la Svizra.
BGE	Entrada da basa incundiziunada — pajament regular dal stadi a tut las burgaisas e tut ils burgais senza cuntraprestaziun.
BIP	Product intern brut — la valur totala da tut ils bains e servetschs producids en in pajais entaifer in onn.
BSV	Uffizi federal da las assicuranzas socialas — cumpetent per AVS, AI ed ulteriuras assicuranzas socialas.
Bürgerdividende	Dividenda da burgais — participaziun directa proponida da la populaziun als gudogns da productivitad tras l'IA, p.ex. sco distribuziun annuala.
BVG	Lescha federala davart la previdenza professiunala — 2. pilastra (cassa da pensiun); funcziuna tras contribuziuns dals patruns.
CO2	Oxid da carbon — gas da serra che contribuescha al midament dal clima. Relevant per ils centers da datas IA e lur consum d'energia.
CSCS	Centro Svizzero di Calcolo Scientifico — Center naziunal da calculaziun ad auta prestaziun da la Svizra a Lugano (managescha tranter auter il supercomputer «Alps»).
Deepfake	Falsificaziuns da maletgs, audio u video generadas da l'IA che paran engrondiusamain realas. Privel per la democrazia e la confidenza.
DLT	Distributed Ledger Technology — cudisch da registers distribui (p.ex. blockchain). La Svizra è in center cun sia «Crypto Valley».
DSG	Lescha federala davart la protecziun da datas — revedida ed en vigur dapi il 1. da settember 2023. Regla il tractament da datas personalas en Svizra.
DSGVO	Regulament general davart la protecziun da datas — regulament da l'UE per la protecziun da datas personalas. Vala indirectamain era per interpresas svizras cun clients en l'UE.
EDÖB	Incumbensà federal per la protecziun da datas e la transparenza — autoritad da surveglianza per la protecziun da datas en Svizra.
EO	Urden da las indemnitads per perdita da gudogn — remplazzament da salari durant il servetsch militar, la maternitad e la paternitad.
EPFL	Scola politecnica federala da Losanna — a l'avantguardia en la perscrutaziun da l'IA.
ETH	Scola politecnica federala da Turitg — ina da las universitads tecnicas las pli renommadas dal mund.
EU AI Act	Regulament da l'Uniun europeica davart l'intelligenza artifiziala — l'emprima regulaziun cumplaina da l'IA dal mund (en vigur dapi 2024).
EZB	Banca centrala europeica — banca centrala da la zona euro. Relevanta per la politica monetara e finanziala en l'era da l'IA.
FINMA	Autoritad federala da surveglianza dals martgads finanzials — regla bancas, assicuranzas e infrastructuras da martgads finanzials.
Fiskalische Lücke	Largia fiscala — mancanza en las assicuranzas socialas cura che las contribuziuns da salari sa reduceschan pervia da l'IA. Stimada sin fin a 116 milliardas CHF.
GPT	Generative Pre-trained Transformer — classa da gronds models da lingua (LLM) dad OpenAI (GPT-3, GPT-4 etc.).
GPU	Graphics Processing Unit — processur da grafica; vegn duvrà per l'entrenament da l'IA perquai ch'el pussibilitescha calculaziuns massivamain parallelas.
IDSIA	Istituto Dalle Molle di Studi sull'Intelligenza Artificiale — institut da perscrutaziun da l'IA a Lugano (USI/SUPSI). Lieu da naschientscha da la rait LSTM.
IEA	Agentura internaziunala da l'energia — producescha prognosas davart il consum d'energia (inclusiv centers da datas).
ITER	International Thermonuclear Experimental Reactor — il pli grond experiment da fusiun nucleara dal mund (sid da la Frantscha). Pudess furnir energia netta illimitada.
IV	Assicuranza d'invaliditad — assicuranza sociala per persunas cun incapacitad da gudogn per motivs da sanadad.
IWF	Fond monetari internaziunal — organisaziun internaziunala per la stabilitad economica e finanziala.
KI	Intelligenza artifiziala — term general per sistems da computer che exequeschan incumbensas che normalmain pretendian intelligenza umana.
KMU	Pitschnas e mesaunas interpresas — interpresas cun main che 250 collavuraturas e collavuraturs.
KOF	Center da perscrutaziun conjuncturala da l'ETH Turitg — producescha prognosas economicas e barometers conjuncturals.
LAWS	Lethal Autonomous Weapons Systems — sistems d'armas autonom letals ch'attacchan senza controlla umana. Controversads a nivel internaziunal.
LLM	Large Language Model — grond model da lingua; sistem d'IA entrenà sin enormas quantitads da text (p.ex. ChatGPT, Claude).
LSTM	Long Short-Term Memory — rait neurala sviluppada 1997 a l'IDSIA. Fundament per la reconuschientscha da la vusch, la translaziun automatica e ChatGPT.
Machine Learning	Emprender automatic — subdomeni da l'IA nua che algorithms emprendan ord datas senza vegnir programmads explicitamain.
ML	Machine Learning — emprender automatic; subdomeni da l'IA.
NLP	Natural Language Processing — elavuraziun automatica da la lingua; subdomeni da l'IA ch'analisescha e generescha lingua naturala.
SNB	Banca naziunala svizra — la banca centrala da la Svizra.
SPHN	Swiss Personalized Health Network — iniziativa naziunala per l'utilisaziun da datas da sanadad per la medischina personalisada.
Transfer Learning	Emprender da transfer — metoda cun la quala in model d'IA pre-entrenà vegn adaptà per novas incumbensas, spargniond temp d'entrenament e datas.

Glista da scursanidas

Scursanida	Muntada
AGI	Artificial General Intelligence
AHV	Assicuranza da vegliadira e survivents
ALV	Assicuranza cunter la dischoccupaziun
BFS	Uffizi federal da statistica
BGE	Entrada da basa incundiziunada
BIP	Product intern brut
BSV	Uffizi federal da las assicuranzas socialas
BVG	Lescha federala davart la previdenza professiunala
CO2	Oxid da carbon
CSCS	Centro Svizzero di Calcolo Scientifico
DLT	Distributed Ledger Technology
DSG	Lescha federala davart la protecziun da datas
DSGVO	Regulament general davart la protecziun da datas
EDÖB	Incumbensà federal per la protecziun da datas e la transparenza
EO	Urden da las indemnitads per perdita da gudogn
EPFL	Scola politecnica federala da Losanna
ETH	Scola politecnica federala da Turitg
EU AI Act	Regulament da l'Uniun europeica davart l'intelligenza artifiziala
EZB	Banca centrala europeica
FINMA	Autoritad federala da surveglianza dals martgads finanzials
GPT	Generative Pre-trained Transformer
GPU	Graphics Processing Unit
IDSIA	Istituto Dalle Molle di Studi sull'Intelligenza Artificiale
IEA	Agentura internaziunala da l'energia
ITER	International Thermonuclear Experimental Reactor
IV	Assicuranza d'invaliditad
IWF	Fond monetari internaziunal
KI	Intelligenza artifiziala
KMU	Pitschnas e mesaunas interpresas
KOF	Center da perscrutaziun conjuncturala da l'ETH Turitg
LAWS	Lethal Autonomous Weapons Systems
LLM	Large Language Model
LSTM	Long Short-Term Memory
ML	Machine Learning
NLP	Natural Language Processing
SNB	Banca naziunala svizra
SPHN	Swiss Personalized Health Network

---

Stadi: mars 2026. Tut las indicaziuns sa basan sin funtaunas accessiblas publicamain.