¶ L'uman liberà
Tge fas ti, sche ti na stos betg pli lavurar per viver?
¶ Renaissance per tuts
La Renaissance è naschida en ina societad, en la quala in'elita pitschna era liberada dal lavur dad auters. Leonardo da Vinci pudeva construir maschinas da sgolar, perquai ch'el na stueva betg arar. Michelangelo pudeva depinger la Chapella Sixtina, perquai che ils Medici pajavan [1].
En il Best Case da la revoluziun da l'IA vegn questa liberaziun democratisada. Betg per paucs. Per tuts.
¶ Ir a pe il mardi
Tge capita, sche milliuns d'umans na ston betg pli passar otg uras per di en in biro? La resposta n'è betg: Els restassan a chasa e guardassan televisiun. La retschertga empirica mussa il cuntrari:
- Finlanda (2017--2018): Retschaviders dal experiment da l'entrada da basa eran pli cuntents, pli sans e gist uschè savens occupads sco la gruppa da controlla [2].
- Stockton, California (2019--2021): L'occupaziun a temp plain dals retschaviders è creschida da 28 sin 40 pertschient [3].
- GiveDirectly (Kenya): Retschaviders da transferiments directas investivan en furmaziun, sanadad e pitschnas interpresas [4].
Umans cun ina basa materiala segira na daventan betg pigns. Els daventan liberers.
¶ Violoncello cun 50
In informaticher da 50 onns, ch'ha lavurà tut sia vita en IT, survegn tras la dividenda da burgais la libertad d'emprender in instrument. Ina avocata emprenda a cultivar vin. In bancheir scriva in roman. In chauffeur da camiun cumenza ina furmaziun sco tgirunz.
Na tut il mund daventa artist. Ma tut il mund survegn la pussaivladad da chattar quai che la vita munta -- sur il salari.
¶ La societad dals tschertgaders
Yuval Noah Harari scriva en Homo Deus: La pli gronda sfida dal 21avel tschientaner n'è betg la povertad u la malsogna. Igl è la dumonda, tge che milliardas d'umans fan cun lur temp, sch'il lavur na definescha betg pli lur vita [5].
La resposta pudess esser: Ina societad da tschertgaders. Umans che tschertgan -- senn, belezza, enconuschientscha, relaziuns, aventura. Betg perquai ch'els ston. Perquai ch'els vulan.
¶ La premissa
Nagut da quai capita automaticamain. La premissa è:
- Ina basa materiala segira (dividenda da burgais)
- Access a furmaziun (da tut la vita, gratuit)
- Ina societad che valia betg mo prestaziun economica
- Spazis per creaziun (ateliers, labs, theaters, giardins)
¶ La Svizra sco model
La Svizra ha gia oz ina da las pli autas qualitads da vita mundialmain. Ella ha in sistem da furmaziun excellent, ina democrazia functionanta e ina cultura da voluntariat enorm. Ella pudess daventar il emprim pajais ch'implementescha il model da l'uman liberà -- betg sco utopia, mabain sco project politic concret.
¶ Funtaunas
[1] Harari, Y.N.: Homo Deus: A Brief History of Tomorrow. Harvill Secker, 2016.
[2] Kangas, O. et al.: The Basic Income Experiment 2017--2018 in Finland. Helsinki, 2020.
[3] West, S. et al.: Preliminary Analysis -- SEED's First Year. Stockton, 2021.
[4] GiveDirectly: Annual Report 2023. givedirectly.org.
[5] Harari, Y.N.: 21 Lessons for the 21st Century. Spiegel & Grau, 2018.