La lacuna instituziunala
Resumaziun: Las passa 120 cunvegnas bilateralas tranter la Svizra e l'UE n'han nagin tetg instituziun commin. I mancan ina schliaziun da dispitas unitara, ina adattaziun dinamica dal dretg e ina surveglianza independenta. L'emprova da serrar questa lacuna cun ina cunvegna-quadra instituziunala (InstA) è fallida ils 26 da matg 2021.
¶ Il problem: Cunvegnas senza tetg
L'architectura contractuala bilaterala tranter la Svizra e l'UE cumpiglia passa 120 cunvegnas ch'èn vegnidas negozchadas singularmain durant decennis. Mintga cunvegna ha ses agen Cumitad mixt, sias atgnas reglas e sia atgna dinamica. Quai che manca è in rom instituziun surordinà [1].
Trais mecanissems centrals ch'èn usitads en relaziuns dal dretg internaziunal modern mancan en las cunvegnas bilateralas en gronda part:
¶ 1. Nagina schliaziun da dispitas unitara
Tar divergenzas davart l'interpretaziun u l'applicaziun d'ina cunvegna n'exista nagin tribunal independent e nagin proceder d'arbitradi. Dispitas vegnan tractadas en Cumitads mixts -- gremis politics paritars, nua che las duas parts ston chattar consensualmain ina soluziun. Na reussescha quai betg, resta la dispita nunschliada [1][2].
¶ 2. Nagina surpigliada dinamica dal dretg
Las cunvegnas reflecteschan la situaziun giuridica da l'UE al mument da la suttascripziun. Sche l'UE sviluppa sia regulaziun -- quai ch'ella fa continuadamain --, las cunvegnas enveglescha. In'adattaziun pretenda tractativas formalas e l'approvaziun da las duas parts en ils Cumitads mixts. En pratica maina quai ad in creschent divergir da las basas giuridicas [1][3].
L'unica excepziun è l'associaziun a Schengen: Qua sto la Svizra surpigliar svilups dal possess da Schengen, uschiglio drova la terminaziun da la cunvegna [3].
¶ 3. Nagina surveglianza independenta
I n'exista nagina instanza independenta che controllescha sch'il Svizra e l'UE adempleschan correctamain lur obligaziuns contractualas. La surveglianza è tar las partidas contractualas sezzas -- in sistem che l'UE ha considerà adina dapli sco insuffizient [2].
¶ La cunvegna-quadra fallida (InstA)
¶ Tractativas 2014-2018
Per serrar la lacuna instituziunala han la Svizra e l'UE cumenzà il 2014 tractativas davart ina cunvegna-quadra instituziunala (InstA). Quella dueva vegnir messa sco "tetg" sur las cunvegnas existentas d'access al martgad. Ils 23 da november 2018 era in resultat da tractativas avant maun [4].
Il project da l'InstA prevedeva:
- Surpigliada dinamica dal dretg da l'UE en ils secturs contractuals
- In tribunal d'arbitradi per la schliaziun da dispitas (cun decisiun preliminara da la CGUE tar dumondas dal dretg da l'UE)
- Surveglianza unitara da las cunvegnas
¶ Ils trais puncts critics
Il Cussegl federal ha identifitgà trais secturs nua che "differenzas substanzialas" existivan [4]:
| Punct critic | Problem |
|---|---|
| Protecziun dals salaris | L'UE pretendeva la surpigliada da la directiva da l'UE davart il distaccament che metteva parzialmain en dumonda las mesiras flancantas svizras (regla da 8 dis, obligaziun da cauziun). Ils sindicats han refusà quai. |
| Directiva davart la burgaisadad da l'Uniun | L'UE pretendeva la surpigliada da dretgs da dimora extendids per burgais da l'UE, quai che pudess avair consequenzas sin l'agid social. |
| Agids statalas | L'UE vuleva introducir reglas per agids statalas che avessan pudì limitar la suveranitad chantunala tar subvenziuns e facilitaziuns fiscalas. |
¶ Consultaziun e ruptura
La consultaziun davart l'InstA (2019) è resultada mia. Las associaziuns economicas han sustegnì la cunvegna en princip, ils sindicats l'han refusada pervia da la protecziun dals salaris, e la PPS l'ha cumbattida fundamentalmain sco "contract da suttamissiun" [4].
Ils 26 da matg 2021 ha il Cussegl federal communitgà a la Cumissiun da l'UE ch'el na suttascrivia betg la cunvegna instituziunala. En sia explicaziun ha el declerà:
"Il Cussegl federal è da l'avis che tar ils trais puncts anc averts -- agids statalas, protecziun dals salaris e directiva davart la burgaisadad da l'Uniun -- nagina soluziun n'ha pudì vegnir cuntanschida." [4]
¶ Reacziuns
La ruptura ha smanà reacziuns controversas:
Partisans da la ruptura:
- La PPS ha beneventà la decisiun sco "act da liberaziun" e refusa da "derschaders esteriors"
- Ils sindicats (USS, Travail.Suisse) han vis la protecziun dals salaris sco salvada
Critics da la ruptura:
- Associaziuns economicas (economiesuisse, Swissmem) han avertì d'ina erosiun da la via bilaterala
- La PLD e l'Allianza dal Center han regrettà la decisiun e pretendì svelt in'alternativa
- Scientifics sco Christa Tobler (Universitad da Basilea) han mussà sin ils ris-chs per l'access al martgad [5]
¶ Consequenzas dal faliment
Il faliment da l'InstA ha gì consequenzas immediatas:
- Bloccada dal MRA: L'UE n'ha betg pli renconuschì las evaluaziuns da conformitad svizras per products medicals (dapi matg 2021)
- Perscrutaziun: La Svizra è vegnida relegada tar Horizon Europe al status d'in stadi terz betg associà
- Erasmus+: La participaziun è restada bloccada
- Stillstand politic: Las relaziuns bilateralas sa chattavan en ina fasa d'insegirezza
Questas consequenzas han resultà en l'erosiun dals contracts existents che ha augmentà la pressiun per ina nova runda da tractativas. En mars 2022 han cumenzà discurss d'exploraziun che han manà finalamain a las Bilateralas III.
¶ Indicaziun da las funtaunas
[1] EIZ Publishing (2022). Spazis da giug actuals per ina cunvegna-quadra instituziunala. Institut d'Europa Turitg. [Open Access]
[2] DFAE (2026). Decisiuns dals Cumitads mixts. Departament federal dals affars exteriurs. [Open Access]
[3] Langer, Lorenz (2022). Participaziun democratica en la relaziun bilaterala. Universitad da Turitg, Institut d'Europa. [Open Access]
[4] Cussegl federal (2021). Communicaziun a las medias: Il Cussegl federal rumpa las tractativas davart la cunvegna instituziunala. 26 da matg 2021. [Open Access]
[5] HKBB (2022). Intervista Prof. Christa Tobler: Via bilaterala. Chombra da commerzi da Basilea. [Open Access]
Ultima actualisaziun: mars 2026